Czerniak – co powinniśmy o nim wiedzieć

Czerniak nie jest najczęściej występującym rakiem skóry, ale jest najpoważniejszy, ponieważ często się rozprzestrzenia. Najbardziej narażone na wystąpienie czerniaka są osoby, które nadmiernie eksponują skórę na słońcu. W tym artykule opiszemy objawy czerniaka, sposoby diagnozowania i leczenia. Wyjaśnimy również, jak najlepiej zapobiegać czerniakowi. 

Częstość występowania czerniaka wydaje się wzrastać u osób w wieku poniżej 40 roku życia, zwłaszcza u kobiet. Unikanie oparzeń słonecznych to skuteczny sposób na zmniejszenie ryzyka raka skóry. Samokontrola oraz wizyty u dermatologa co parę miesięcy mogą pomóc we wczesnym wykryciu raka skóry. 

Co to jest czerniak?

Czerniak jest formą raka skóry, który powstaje, gdy komórki wytwarzające pigment znany jako melanocyty mutują i przeobrażają się w komórki rakowe. Większość komórek pigmentowych znajduje się w skórze, ale czerniak może również wystąpić w oczach i innych częściach ciała, w tym czasami w jelitach. Rzadko występuje u osób o ciemniejszym kolorze skóry. Czerniak to tylko jeden z rodzajów raka skóry. Występuje rzadziej niż rak podstawnokomórkowy i płaskonabłonkowy skóry, ale może być niebezpieczny, ponieważ jest duże prawdopodobieństwo jego rozprzestrzenienia, lub pojawienia się przerzutów. Czerniaki mogą rozwijać się w dowolnym miejscu na skórze. Niektóre obszary są bardziej podatne niż inne. U mężczyzn najczęściej występuje na klatce piersiowej i plecach. Z kolei u kobiet najczęściej pojawia się na nogach. Inne popularne części ciała to szyja i twarz. 

Diagnoza

Stopień zdiagnozowania raka skóry wskaże, jak daleko się rozprzestrzenił i jaki rodzaj leczenia powinien być podjęty. Jedną z metod oceny zaawansowania czerniaka jest opisania raka w pięciu etapach od 0 do 4. 

Etap 0: Rak występuje tylko w najbardziej zewnętrznej warstwie skóry i nazywany jest czerniakiem in situ.

Etap 1: Rak ma grubość 2 mm. Nie rozprzestrzenia się na węzły chłonne ani inne miejsca i może, ale nie musi być owrzodzeniem. 

Etap 2: Rak ma grubość co najmniej 1,01 mm i może być grubszy niż 4 mm. Może być owrzodzeniem i nie rozprzestrzenił się jeszcze na węzły chłonne lub inne miejsca.

Etap 3: Rak rozprzestrzenił się na jeden lub więcej węzłów chłonnych, lub pobliskie kanały limfatyczne, ale nie na odległe miejsca. Pierwotny rak może już nie być widoczny. Jeśli jest widoczny, może być grubszy niż 4 mm, a także może być owrzodzony.

Etap 5: Rak rozprzestrzenił się na odległe węzły chłonne lub narządy, takie jak mózg, płuca, czy wątroba. 

Rodzaje czerniaka

Istnieją cztery rodzaje czerniaka:

Czerniak rozprzestrzeniający się powierzchownie jest najczęstszy i często pojawia się na tułowiu lub kończynach. Początkowo komórki rosną powoli, zanim rozprzestrzenią się na powierzchni skóry. 

Czerniak guzkowy jest drugim najczęściej występującym typem czerniaka. Pojawia się na tułowiu, głowie lub szyi. Zwykle rośnie szybciej niż inne typy, zmieniając kolor na czerwony w miarę wzrostu.

Czerniak złośliwy Lentigo występuje rzadziej, ale pojawia się często u osób starszych, szczególnie w częściach ciała, które były wystawione na słońce przez wiele lat. Zaczyna się jako pieg lub lentigo maligna, który przypomina swoim wyglądem plamę na skórze. Zwykle rośnie powoli i jest mniej niebezpieczny niż inne typy.

Czerniak soczewicowaty Acral jest to najrzadszy rodzaj czerniaka. Zwykle pojawia się na dłoniach, podeszwach stóp lub pod paznokciami. Większe prawdopodobieństwo pojawienia się jest u osób o ciemniejszej skórze i nie jest łączone ze zbyt dużą ekspozycją skóry na słońce. 

Przyczyny pojawienia się czerniaka

Podobnie jak w przypadku wszystkich nowotworów, wciąż trwają badania nad przyczynami występowania czerniaka. Ludzie z niektórymi rodzajami skóry są bardziej podatni na rozwój czerniaka. Następujące czynniki są związane ze zwiększoną częstotliwością występowania raka skóry. 

  • duża ilość piegów lub tendencja do ich występowania po opalaniu,
  • duża liczba pieprzyków na ciele,
  • blada skóra, która nie opala się łatwo i pali, a także jasne oczy oraz rude i jasne włosy,
  • brązowe ślady na skórze, które występują przy urodzeniu,
  • wysoka ekspozycja na słońce, szczególnie jeśli prowadzi do powstania odparzeń i pęcherzy, zwłaszcza jeśli:
  • ekspozycja na słońcu jest przerywana i nieregularna,
  • ryzyko rośnie wraz z wiekiem,
  • w rodzinie wcześniej występował czerniak,
  • przeszczepiane były narządy.

Spośród tych powodów uniknąć możemy jedynie wysokiej ekspozycji na słońce i uniknięcie oparzeń słonecznych. 

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) (https://www.who.int/mediacentre/news/notes/2006/np16/en/ ) szacuje, że każdego roku na całym świecie dochodzi do około 60 000 przedwczesnych zgonów z powodu nadmiernej ekspozycji na promienie ultrafioletowe (UV). Szacuje się, że 48 000 z tych zgonów spowodowane jest przez czerniaka złośliwego. Unikanie nadmiernej ekspozycji na słońce i zapobieganie oparzeniom słonecznym może znacznie obniżyć ryzyko raka skóry. Również częste wizyty w solarium są źródłem szkodliwych promieni UV. 

Objawy czerniaka

Podobnie jak w przypadku innych form raka, wczesne stadia czerniaka mogą być trudne do wykrycia, dlatego ważne jest, aby systematycznie sprawdzać skórę pod kątem pojawiających się zmian. Zmiany w wyglądzie skóry są kluczowym wskaźnikiem czerniaka i są wykorzystywane w procesie diagnostycznym. Występuje kilka objawów i oznak, które powinny skłonić do wizyty u dermatologa, są to:

  • zmiany skórne, zmiany koloru, kształtu lub rozmiaru pieprzyków,
  • miejsca, które są bolesne, swędzące lub krwawią,
  • miejsca na skórze, które bolą i się nie goją,
  • punkt lub guzek na skórze, który jest błyszczący, gładki lub blady,
  • zwarta czerwona bryła pod skórą, która krwawi lub wydaje się owrzodzona,
  • płaska czerwona plama, która jest szorstka, sucha lub łuszczy się.

Badanie ABCDE

Badanie pieprzyków przez metodę ABCDE jest również kluczowym sposobem na wykrycie podejrzanych zmian. Opisuje pięć prostych cech, na które należy zwrócić uwagę w wyglądzie czerniaka:

Asymetryczny – normalne pieprzyki są często okrągłe i symetryczne, podczas gdy jedna strona pieprzyka rakowego prawdopodobnie wygląda inaczej niż druga strona. Nie jest okrągła ani symetryczna. 

Obramowanie – może być raczej nieregularne niż gładkie – postrzępione, ząbkowe lub rozmyte.

Kolor – czerniaki zwykle nie są jednokolorowe, ale zawierają nierównomierne odcienie i kolory, w tym różną czerń, brąz, a nawet białą lub niebieską pigmentację.

Średnica – zmiana wielkości pieprzyka lub pieprzyk, który jest większy niż zwykłe znamię, może wskazywać na raka skóry.

Zmiana – wyglądu pieprzyka w ciągu tygodnia lub miesięcy może być oznaką raka skóry. 

Leczenie 

Leczenie raka skóry jest podobne do leczenia innych nowotworów. W przeciwieństwie do wielu nowotworów, które atakują narządy wewnątrz człowieka, w przypadku raka skóry łatwiej jest dotrzeć do raka, aby go całkowicie usunąć. W tym przypadku operacja jest najczęstszym sposobem leczenia czerniaka. Polega ona na usunięciu zmiany i części zdrowej tkanki wokół niej. W tym samym czasie wykonywana jest najczęściej biopsja. 

Jeśli czerniak obejmuje duży obszar skóry, konieczny może być przeszczep skóry. Jeśli rak zdążył przeniknąć do węzłów chłonnych, można wykonać biopsję węzłów chłonnych. 

Innymi, rzadziej stosowanymi metodami leczenia raka skóry są:

  • chemioterapia,
  • terapia biologiczna przy użyciu leków działających na układ odpornościowy,
  • rzadko stosowana terapia fotodynamiczna, która wykorzystuje połączenie światła, leków oraz promieniowania.

Zapobieganie

Tak jak wspominaliśmy wcześniej sami możemy zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka skóry unikając nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV czy unikanie nadmiernej ekspozycji na promieniowanie ultrafioletowe. Innymi metodami uniknięcia zachorowania jest:

  • unikanie oparzeń słonecznych,
  • noszenie ubrań chroniących przed słońcem,
  • stosowanie kremów ochronnych o minimalnym współczynniku ochrony przeciwsłonecznej SPF 15, a najlepiej 20-30. W przypadku szybkiego występowania oparzeń na skórze najlepiej używać SPF 50. 
  • nakładanie kremów przeciwsłonecznych pół godziny przed wyjściem, aplikowanie co 2 godziny i po każdej kąpieli, aby zachować odpowiednią ochronę,
  • unikanie największej intensywności słońca między 11:00 a 15:00, przebywanie w tym okresie w cieniu,
  • chronić dzieci, utrzymując je w cieniu, ubierając odpowiednio i stosować kremy przeciwsłoneczne,
  • trzymanie niemowląt z dala od bezpośredniego światła słonecznego.

Również stosowanie kremów przeciwsłonecznych nie jest powodem do dłuższego przebywania na słońcu. Pomimo tego w miarę możliwości powinniśmy unikać przebywania na słońcu w okresie największego oddziaływania promieni słonecznych. Lekarze zalecają unikanie solariów, szczególnie osobom w młodym wieku.

 

Co z witaminą D?

Pomimo ostrzeżeń przed nadmiernym nasłonecznieniem, ważne jest, aby jednak spędzić trochę czasu na słońcu tylko w godzinach, gdy słońce nie ma złego wpływu na naszą skórę. Witamina D jest ważnym składnikiem odżywczym w zapobieganiu chorobom takim jak krzywica czy osteomalacja. Zaleca się więc rozsądne korzystanie z promieni słonecznych. 

Czas na wyprodukowanie wystarczającej ilości witaminy D jest krótszy niż czas potrzebny na doprowadzenie do poparzenia skóry przez słońce. Oznacza to, że możemy bezpiecznie korzystać z promieni słonecznych i utrzymywać optymalny poziom witaminy D bez dramatycznego zwiększania ryzyka raka skóry. 

Zajmujący się na co dzień badaniem znamion, pieprzyków czy piegów lekarze wyposażeni są w specjalistyczne narzędzia. Dlatego też dokładnie mogą zdiagnozować każde znamię. Jeśli lekarz w trakcie badania wykryje podejrzenie raka skóry, pacjent zostanie skierowany na badanie, w trakcie którego zostanie pobrana próbka do dalszych badań. Warto jednak przed wizytą u lekarza systematycznie kontrolować stan swoich pieprzyków, znamion i piegów i obserwować czy nie powiększają swoją powierzchni lub nie mają nieregularnych kształtów.